A Programmer's Chronicles 10

door Gertjan Zuilhof


Marie Losier en Jenny Perlin hebben elkaar nooit ontmoet. Althans niet dat ze zichzelf bewust zijn. Er is nog maar een enkele plaats in New York waar je dubbelgeperforeerd plakband kunt kopen om 16 mm filmstroken aan elkaar te hechten. Je kunt je voorstellen dat ze samen in het winkeltje voor audio-visuele materialen van de kunstafdeling van de NYU (New York University) op hun beurt hebben staan wachten, maar dat is maar een veronderstelling. Losier en Perlin hebben veel met elkaar gemeen zou je zeggen. Ze wonen en werken dus in New York. Het zijn vrouwelijke avant-garde filmmaaksters van dezelfde generatie. Perlin is van 1970 en Losier van 1972. Zeg kleindochters van Marie Menken en Maya Deren. Achterkleindochters van Germaine Dulac.

En ze werken dus op 16mm. Nog steeds. En ieder op een eigen en bijzondere manier. Daarom zijn ze prominent aanwezig in Still 16, het programma-onderdeel dat een selecte en actuele hommage brengt aan het stervende filmformaat 16mm. Ze zijn aanwezig met hun eigen nieuwe films en stelden daarnaast op mijn verzoek ieder een programmaatje samen met nieuw 16mm werk van collegafilmmakers. Heel verschillende programma’s toch, want je kunt naast zoveel overeenkomsten kennelijk genoeg verschillen hebben. Of misschien wel vooral verschillen in dit geval.

Het werk van Losier kenmerkt zich door gekte en historisch bewustzijn. Haar nieuwste korte film Flying Saucey! is eigenlijk een hedendaagse variant op aloude stomme filmkluchten zoals ze in programma’s als Comedy Capers zijn blijven voorleven. Een enorme pan spaghetti landt op een dak in New York. Uit de pan kruipen vrolijk verklede mensen die wellicht buitenaards bezoek van een feestelijke soort verbeelden. Het is zuivere slapstick. Er is geen twijfel aan mogelijk dat crew en acteurs hier een hilarische en uitzinnige middag hebben beleefd. En het is niet alleen gekkigheid. Losier kent haar klassieken. Ze maakte films over en met de fameuze underground-meesters de gebroeders Kuchar en in haar The Ontological Cowboy staat theaterfenomeen Richard Foreman centraal. Haar onzin is geen onzin maar eerbiedwaardige Dada. Al is eerbiedwaardig misschien het woord niet voor zoveel slim plezier.

Sweet Sixteen!, het 16mm programma van Losier, wordt bevolkt door grillige en fantastische filmpjes met vleermuizen (van Jo Dery), schuldbewuste dieren (van Jim Trainor) en gekleurde goden (van Ben Russell). Ze heeft een ongeremde fantasie en dat ziet ze ook graag in het werk van anderen terug.

Het werk van Perlin kenmerkt zich door ironie en een analytisch politiek bewustzijn. Haar filmpjes zijn soms bedrieglijk eenvoudig. Schijnbaar onhandig soms zelfs. Lang kenmerkte haar filmpjes zich door een zuchtende flikkering in het beeld die het gevolg was van een haperende 16mm camera. Tot haar spijt moest ze de camera recentelijk laten repareren, waardoor de geliefde onvolkomenheid verdween. Een mooi voorbeeld van Perlin's geraffineerde onbeholpenheid is haar nieuwe filmpje Notes. Aanvankelijk lijkt het een primitieve animatie van achteloze krabbels. Onhandige kurkentrekkerlijntjes schokken door het beeld. Pas tegen het slot geeft het filmpje zijn geheim en betekenis prijs. Perlin vond de krabbels in een archief en ze zijn midden in de Koude Oorlog gemaakt door een veroordeelde atoomspion. Gemaakt tijdens een verhoor waar ook de Geneefse conventie wel niet aan te pas zal zijn gekomen. Door de huidige terrorismeparanoïa en onbevoegde verhoortechnieken krijgt het kleine krabbelfilmpje een scherpe betekenis en een overweldigende context. En het filmpje staat niet op zich. Perlin werkt aan een reeks van acht onder de titel Perlin Papers.

Typerend voor de historische ironie van Perlin is de film The Last Slide Projector van Paige Sarlin in haar programma. De diaprojector is definitief verdwenen en niemand lijkt erom te treuren. Dat lot is 16mm nog bespaard gebleven al weten we niet voor hoe lang. Bij een klein filmpje van Deborah Stratman, The Magician's House, in het programma schreef de maakster zelf dat het wellicht de laatste film was die ze nog op 16mm monteerde.

Het programmaatje dat Perlin samenstelde kent geen enkele verdubbeling met dat van Losier. Kennelijk is New York en de rest van de Verenigde Staten nog zo rijk aan geestige en geestrijke 16mm filmers dat er meerdere actuele programma's gemaakt konden worden.

Het werk van curator Mark McElhatten bevestigt dit. Ieder jaar neemt hij een kleine schatkist aan korte Amerikaanse avant-gardefilms films mee naar Rotterdam en ook daaronder bevinden zich altijd verstokte 16mm filmers als David Gatten en Mark LaPore.

Ondanks het verdwijnen van 16mm zijn er nog voldoende vasthoudende filmakers over om het materiaal levend te houden. En misschien moet je deels wel zeggen dankzij het verdwijnen van het 16mm materiaal, want de schaarste maakt het formaat automatisch bijzonder en misschien zelfs romantisch.
Natuurlijk hebben de New Yorkse dames Losier en Perlin een eigen website waar men terecht kan voor meer informatie. Marie Losier: http://marielosier.net/main.html. Jenny Perlin: http://www.nilrep.net/.