A Programmer's Chronicles 19

by Gertjan Zuilhof

Garin Nugroho is een filmmaker die zijn films al draaiende maakt. Dat kun je vermoeden als je naar de soms uit hun voegen barstende scènes van Opera Jawa kijkt en zeker als je zijn nieuwste docu-speel-muziekfilm Teak Leaves at the Temples hoort en ziet. Maar nu weet ik het zeker. Hij had me uitgenodigd voor een bezoek aan de set van Under the Tree, een nieuwe film die hij op Bali draaide. Van Singapore naar Jakarta was dat maar een stukje om dus heb ik die uitnodiging aangenomen. En ik heb er bepaald geen spijt van. De ontvangst was hartelijk en de set een ware belevenis. Achter de camera gebeurt bij Nugroho bijna nog meer dan er voor.

Tegen het einde van de tweede dag van mijn bezoek vroeg ik een assistente wanneer zij dacht dat de draaidag over was. Geen idee was het antwoord. Niemand weet wat regisseur Garin van plan is. Nooit. We wachten af tot hij zegt wat we gaan doen. Ik was toen al zo ver dat ik wist dat het ook geen zin had om het Nugroho zelf te vragen. Zo werkt hij niet. Maar hoe dan wel?

Zo bijvoorbeeld; een bijzonder moment: direct al op de eerste dag en ik was nog geen tien minuten aanwezig. Had me nog niet georiënteerd in de wirwar van mensen en snoeren in de tuin van een kleine villa, belangeloos afgestaan door een Duitse kunstenares op leeftijd. De moeder en de dochter in de film moesten een emotionele scène spelen, maar het was in de tropische tuin een en al ontspanning en vrolijkheid.

Dochter Dewi (gespeeld door Ayu Laksmi) heeft gehoord dat het kind dat ze in zich draagt na de geboorte slechts twee uur zal kunnen leven. De moeder Ni Ketuit Arini (gespeeld door de zangeres Ibu Ayu) zal moet huilen in die scène. Ibu Ayu geeft te kennen dat ze geen actrice is. Ze kan niet op commando huilen. Nugroho neemt haar apart. Later zal hij vertellen dat hij haar vroeg wanneer ze wel emotioneel wordt. Bij het zingen van een bepaald lied, had ze verteld. Hij vroeg haar dus om tijdens de scène het lied te zingen. En dat werkte. Een beetje te goed zelfs. De vrouw huilde en huilde en wist niet meer van ophouden. Op de foto boven dit stukje zie je het gebeuren. De zangeres zingt en huilt. De regisseur, met Balinese hoofddoek op de voorgrond, is naar de camera geslopen om aan te geven dat er doorgedraaid moet worden. Het wordt beklemmend stil op de set. Hielden zelfs de immer hoorbare kippen en hanen hun snavel? Er klinkt een bevrijdend applausje na het cut van de filmmaker en het is direct weer rommelig en relaxt. Op de foto zie je ook dat de intensiteit van het moment volledig langs de jongen met de filmklapper (clapboard) heen gaat.

Die nonchalance was ook typerend voor de sfeer op de set. Het was een kleine productie maar er hingen regelmatig bijna honderd mensen rond. Van tachtig van die mensen (ja, daar was ik er dus een van) was het volkomen onduidelijk wat ze daar nu deden, maar niemand stoorde zich er aan en het was ook eigenlijk tamelijk rustig. Zelfs op de momenten dat er complete dans- en muziekgezelschappen op de set waren uitgenodigd en alle buurtjongetjes rond de camera hingen verliep alles wonderlijk soepel. Een megafoon heb ik niet gezien. Misschien een of twee walkie-talkies. De aanwijzingen werden gefluisterd. En verder leek iedereen maar wat op eigen houtje te doen. Als het niet goed is hoor ik het wel leek het devies.

Na deze ervaring kan ik me wel een beetje voorstellen hoe Teak Leaves at the Temples, de laatste voltooide film van Nugroho die in Rotterdam in wereldpremière gaat, tot stand is gekomen. De film is voortgekomen uit een opdracht van Toni Hauswirth, een excentrieke Zwitserse zakenman die ooit een skiër uit Fiji naar de Olympische spelen stuurde. Nu stuurde hij een Zwitsers free-jazz trio naar de Indonesische Boroboedoertempel. Nugroho moest er een documentaire van maken. Nugroho rook zijn kans. Freejazz is vrijheid en improvisatie en daar zou hij zich ook aan houden. Het lijkt of hij iedere zang-, dans- en muziekgroep uit de verre omgeving van de tempel heeft weten warm te maken om mee te doen. Bijna niet te beschrijven taferelen spelen zich vervolgens voor de camera af en wat had ik graag toen ook een kijkje achter de camera willen nemen. Maar de magie die ik daar vermoed is ook voor de camera te zien.

Niet ver voor het slot zit zo'n moment als swingende kinderdansers tijdens een nachtelijk concert de jazz naar hun eigen hand zetten en een honderdtal traditionele percussiespelers de Zwitsers leren wat een jamsessie is. Direct gevolgd door een geheimzinnig ritueel om aan te geven dat hier een tovenaar aan het werk is.