Weblog S.E.A. Eyes, augustus 2004
foto: Ebolusyon (Evolution) van Lav Diaz (Filipijnen, 2004)
door Gertjan Zuilhof
Zitvlees. Soms komt het gewoon op zitvlees aan bij het kijken naar films die iets van je eisen. Een open oog. Een ruimhartige blik. Een uitgeslapen geest. Het is allemaal van het grootste belang, maar als een filmmaker of programmeur bedenkt dat het kijken langer moet duren dan een normale werkdag dan is een film of een programma zien ook een fysieke gebeurtenis. Een inspanning. Of een hindernis die niet iedereen wil nemen.
Zo weigerde een jurylid van het Filipijnse Cinemanila festival enkele jaren geleden om Batang (Westside) van Lav Diaz - ja, ik kom nog eens op hem terug omdat daar alle aanleiding voor is - te zien en te beoordelen omdat de film ruim vijf uur duurde. Goed dat deze gerespecteerde Europese kenner van de Aziatische cinema dit jaar niet weer in de jury zat, want Diaz' nieuwe film Ebolusyon Ng Isang Pamilyang Pilipino (Evolution of a Filipino Family) zou negen uur duren.
Diaz zat tijdens het begin van het Cinemanila festival van dit jaar nog in de montagekamer waaruit het gerucht kwam dat de film niet onder de tien uur zou zijn. En om de uitkomst alvast maar te verklappen: ik heb de (ruwe montage van de) film van voor tot achter gezien al haalde Diaz uiteindelijk het festival niet. Toen zat ik alweer in Amsterdam waar hij mij schreef hoe de film waaraan hij de laatste negen jaar met tussenpozen had gewerkt (in die tussentijden maakte hij zes andere films) langzaam maar zeker door de spokende soft-ware van zijn wellicht niet op deze taak berekende montagecomputer werd opgegeten.
En het festival begon dit jaar ook nog eens te laat. Verkiezingen. Nieuwe ambtenaren. Overwerk bij de censuur. Beloftes van een burgemeester. Ik heb niet eens geprobeerd het te begrijpen en mij na wat georganiseer met de werkkopie van de nieuwe lange Diaz op mijn hotelkamer teruggetrokken. Waar het mij al vrij snel duidelijk was: dit is echt bijzonder.
Ebolusyon.. is een film met de epische allure van Bernardo Bertolucci's Novecento of Edgar Reitz' Heimat en de cinematografische strengheid van Wang Bing's Tie Xi Qu: West of the Tracks of zelfs Claude Lanzmann's Shoah. De film behandelt de roerige en vaak wrede recente geschiedenis van de Filipijnen vanaf de jaren zeventig aan de hand van een navrante familiegeschiedenis. Arme boeren die in de loop van het verhaal onontkoombaar arme stedelingen worden.
Het is niet de eerste keer in de geschiedenis van de film of de literatuur dat een familietragedie model staat voor de historische en politieke tragedie van een een heel land, maar dit is onweerlegbaar het grootse filmverhaal over het verdriet van de Filipijnen. Diaz vertelt zijn verhaal in een strenge zeer cinematografische stijl. In zwart/wit. Met lang aangehouden shots van een vaak statische camera. Soms zo spaarzaam aan dialoog dat het nadert aan zwijgende cinema. Soms zo realistsich dat het woord documentair meer op zijn plaats is. Hij behaagt de kijker niet. Verre van dat. En de ongepolijste en deels onvoltooide versie die ik zag stelde zo zijn eigen eisen aan de kijker. Maar, zoals dat heet, de moeite werd beloond. Nu maar hopen dat de schade in Diaz' computer niet al te definitief is.
Genoeg korte films achterelkaar maken ook een hele zit. En omdat het in feite vele kleine zitjes zijn en je niet kunt verdrinken in aan lange filmrivier, kan er veel van het zitvlees geëist worden. Chalida Uabumrungjit, drijvende kracht achter de Thaise onafhankelijke cinema en organisatrice van het festival van de korte film in Bangkok, organiseerde voor haar festival een aantal van die kijkbeproevingen.
In marathonvertoningen werden alle Thaise inzendingen openbaar vertoond voordat er een selectie werd gemaakt. Zo zag ik in twee dagen in het fraaie Thaise Culturele Centrum zo'n honderd Thaise korte films en was direct genezen van het idee dat zoiets ook voor andere festivals een aardig evenement zou zijn. In de strijd met de overmaat aan festivalinzendingen is de afstandsbediening toch een onmisbaar wapen. Of een wandelingetje buiten de zaal waar in een stelsel van binnenplaatsen en pergola's honderden kindertjes de edele beginselen van Thaise dans en muziek werd bijgebracht. Één van al die kindertjes maakt ooit een aardige korte film hoop je dan. Om Coppola vrij te citeren.
Na twee dagen bleek dat ik toch vijf behoorlijke korte films had gezien waarvan ook één best bijzondere. Eigenlijk geen slechte oogst. Het bijzondere filmpje heet To Infinity and Beyond en duurt ondanks de weidse titel slechts tien minuten. In die tien minuten worden de beelden ook nog twee keer gebruikt. Een groep mensen buiten op een veld kijkt ingespannen naar de lucht. Documentair gefilmd met een afgepaste eigenzinnige kadrering. Tussenteksten suggereren een grootste cosmische gebeurtenis. Maar dat is de tekst. Prettig raadselachtig zo'n filmpje tussen veel onvermijdelijke platheid. De maker was assistent van Apichatpong Weerasethakul hoorde ik later. Zijn naam houdt u van mij tegoed (het Thaise schrift is een mysterie op zich).