Gertjan Zuilhof
Toen ik op eerste kerstdag mijn computer afsloot was het SEA Eyes programma af. Althans ik kon er niets meer aan doen. Alle deadlines waren al met voeten getreden. Toen ik hem aan het einde van de tweede kerstdag weer opstartte zag de wereld, niet in de laatste plaats van die van Zuidoost Azië, er heel anders uit. Al duurde het even voordat ik dat door had. Ik las een e-mail uit New York. Hoe of het ging met mijn nieuwe Aziatische vrienden door die tsunami? Tsunami? Toen ik tsunami googlede kreeg ik het gevoel dat ik de laatste was op de wereld die niet wist wat een tsunami was. Ook internet overstroomde. Iedereen leek aan het zoeken geslagen. Ook filmmakers zochten elkaar.
Mailinglijsten en internetdiscussiegroepen puilden direct uit van de oproepen. Wie heeft van wie wat gehoord? Maar de filmmakers zaten over het algemeen in Bangkok of Jakarta en zagen hetzelfde wat hier te zien was op televisie. Pas veel later hoorde ik van een Japanse filmmaker die ik in Jakarta had ontmoet dat hij op het moment dat hij op een Thais eiland uit het vliegtuig stapte door een golf werd gegrepen. Maar hij kon het navertellen.
Derde kerstdag schreef ik een catalogusstukje over de hyperdymamische Japanse film Survive Style 5+ van Sekiguchi Gen. Een film die zo dynamisch en wervelend is dat je daar niet snel een woord voor vind dat krachtig genoeg is. Dus gebruikte ik mijn nieuw geleerde woord tsunami om de overdonderende beeldenstroom te omschrijven. Dat had ik niet moeten doen. Onafhankelijk van elkaar vielen zowel de redactie, eindredactie en de vertaling over de onkiesheid. Met het stijgen van het dodental was het woord tsunami zoiets als het woord Auschwitz geworden. Weer had ik het nieuws niet genoeg bijgehouden. Het nieuws dat alles aanraakt om het noodzakelijkerwijs weer onverschillig los te laten. Daarom zal de Maleisische Nieuwe Golf maar heel even een ongepaste woordspeling lijken.
Naast bekenden werden er ook bekenden met een grote B gezocht. De celebrities. Kranten speurden naar vakantiehoudende ministers, sportredacties zochten naar sportidolen en film- en media-redacties naar sterren. Gretig werd het verhaal verteld en herverteld en aangedikt van het filmechtpaar Laura Lau en Ghris Kentis, de makers van Open Water. Een goed ontvangen onafhankelijke film die gaat over een duikersechtpaar dat in open zee wordt vergeten en door een school haaien (als haaien in scholen zwemmen) wordt ontdekt. Nu moesten Kentis/Lau en hun dochtertje op Phuket echt tegen het water vechten. Nergens werd nagelaten om op te merken dat de gebeurtenissen samen vielen met de dvd-release van de film. Aziatische filmjourna¬listen pakten flink uit met de ontsnapping van actie-filmheld Jet-Li die ook al zijn dochtertje redde (en daarbij zijn voet bezeerde). In India rukte Bollywood uit als een waar leger om aan alle hulp-inzamel-beroemdheidsvragen te voldoen. Want je moet er vooral snel bij zijn.
En de indrukwekkendste beelden kwamen van de mensen die er inderdaad het eerste bij waren. Per ongeluk. Omdat ze er stomweg waren en toch met een videocamera in hun hand stonden. Nagenoeg alle beelden van de gigantische golf waren van zwabberende amateurs. Sommigen bleven zelfs filmen terwijl ze dat beter niet hadden moeten doen. Ze zijn verveelvuldig in de televisiejournaals geciteerd, maar zijn veel indrukwekkender in ongesneden vorm op internet te zien. Op NBC10.com bijvoorbeeld staan dit soort zogenaamde video blogs verzameld en kun je er zo zesen¬twintig achter elkaar zien. Het zijn in alle opzichten boeiende films: hysterische documenten van een nog onbeseft moment, de lage internetresolutie maakt ze nog schimmiger dan 8mm, de ongepolijste geluidsbanden vormen feitelijk een heel nieuw fenomeen, de cameravrouw/man als absolute hoofdpersoon die het filmen bijna zuiver fysiek maakt en de duur die zich verzet tegen enige montage. Nee, ik ga niet beweren dat het experimentele films zijn, maar wel dat ze de basis vormen van de documentaire van de toekomst.
Maar eerst nog de verwerking van het onbevattelijke. Het kolossale trauma. Daar kunnen we ternauwernood ontsnapte filmsterren of onverschrokken amateurfilmers niet op aanspreken. Ogenstroost zoals Ingmar Bergman het ooit noemde vraagt om reflectie en bezinning. Dat kan de veertien jaar duren die Alain Resnais en Maguerite Duras nodig hadden om de juiste snaar te raken in Hiroshima, mon amour (1959) of de eigenlijk korte vijf maanden die Abbas Kiarostami nodig had om En het leven gaat door/ Zendegi Edame Darad (1992) te maken over zijn geliefde Koker, dat door een aardbeving werd verwoest. En het leven gaat door.. wat valt er meer nog over te zeggen als je geen Kiarostami, Bergman of Duras bent.
Een enkele journalist vroeg of het SEA Eyes programma nu nog veel zou veranderen. Ik zou niet weten hoe. En ik zou ik niet weten waarom. Het programma gaat over de hoop en toekomst van jonge Zuidoost Aziatische cineasten. En dat vind ik eigenlijk heel gepast.