44ste editie 21 januari - 1 februari 2015

Wachten op de lawine

<strong>Play</strong>
<strong>Play</strong>
In Play, van de Zweedse regisseur Ruben Östlund, worden drie blanke jongens in een winkelcentrum benaderd door een groepje zwarte jongens. De laatsten beweren dat het mobieltje van een van de drie blanke jongens wel érg lijkt op het gestolen mobieltje van de broer van een van hen. Ze moeten maar even meekomen om te bewijzen dat ze de telefoon niet gestolen hebben. Zo begint een geraffineerd spel van manipulatie en intimidatie dat als doel heeft de jongens hun bezittingen afhandig te maken.

Wat was je doel met deze film?
"Het begon met een krantenartikel over een soortgelijke beroving. Het beeld van vijf zwarte jongens die drie blanke jongens beroven, daarvan wist ik meteen dat het controversieel was. Ik moest daar iets mee doen. Waarom is dat beeld eigenlijk controversieel, vroeg ik me af. En waarom is het een gebied waar we zelfs niet bij in de buurt durven te komen? Toen ik één van de jonge berovers interviewde, wist ik zeker dat ik dit thema wilde behandelen. Hij vertelde me, nog maar twaalf jaar oud, dat ze al bewust inspelen op stereotiepe beelden die blanken hebben van zwarte mannen. Dat vond ik interessant, maar tegelijkertijd alarmerend. Ze beseffen dat ze worden gezien als slachtoffers, maar ook dat anderen bang voor hen zijn. Dat buiten ze uit, ze spelen ermee. Met Play wil ik de kijkers confronteren met hun eigen vooroordelen."

De film riep heftige reacties op.
"In Zweden veroorzaakte die inderdaad een fel debat. Sommige recensenten noemden de film racistisch, fascistisch zelfs. Ik kan daar wel begrip voor opbrengen. Als je je geprovoceerd voelt, wil je dat direct kwijt. Weer anderen verdedigden de film juist. Die discussie op gang brengen was mijn intentie. Het thema dat Play verkent, is zo’n groot taboe dat we er eigenlijk niet eens naar durven te kijken. Door het debat wordt er tenminste over gepraat. Veel Zweden vermijden het onderwerp, uit angst iets verkeerds te zeggen en van racisme beschuldigd te worden. In de film hebben de rovers vooroordelen over de slachtoffers en vice versa."

Denk je na die hele racisme-discussie nooit bij jezelf: had ik de film maar duidelijker gemaakt?
"Nee, want niemand kwam met argumenten die ik niet kon pareren. Ik maakte Play niet vanuit een politieke invalshoek. Links en rechts beoordelen mijn film vanuit hun ideologische standpunten. Mij gaat het om een studie van menselijk gedrag. De liberalen, waar ik het doorgaans niet mee eens ben, bekeken het meer vanuit een individueel perspectief. Zij snapten de film beter. De mensen die de film aanvallen, zetten vooral zichzelf te kijk."

Er zijn momenten in het verhaal waarop de slachtoffers makkelijk hadden kunnen weglopen. Waarom doen ze dat niet?
"In de researchfase las ik politieverslagen van vergelijkbare berovingen. Daarbij kwam ik maar twee gevallen tegen waarbij de jonge slachtoffers de hulp van volwassenen inriepen. Beide keren werden de berovingen direct beëindigd. Alle andere keren vroegen de slachtoffers niet om hulp. Volgens mij zijn we allemaal in essentie bang voor de chaos die ontstaat als sociale spelregels wegvallen. In zo’n situatie voegen we ons nog liever naar de regels van de andere partij, ook al beseffen we dat die moreel verwerpelijk zijn. De slachtoffers in Play weten donders goed dat ze beroofd zullen worden als ze meegaan met die jongens. En tóch doen ze dat. Het is menselijk om het conflict voor je uit te schuiven. En als je je eenmaal aan die regels overgeeft, wordt het heel moeilijk om eruit te stappen."

In Play schitteren volwassenen door afwezigheid. Ze steken geen hand uit.
"De wereld van de kinderen en die van de volwassenen zijn compleet van elkaar gescheiden. De kinderen vinden het lastig om hulp in te roepen. De volwassenen zien wel dat er iets niet helemaal in de haak is, maar vinden het op hun beurt moeilijk om in te grijpen. Dat heeft te maken met hoe we ons gedragen op openbare plekken, en de verantwoordelijkheid die we daar nemen. Naar aanleiding van Play zijn we in Göteborg begonnen met een kunstproject, waarbij we een gebied in het centrum afbakenen waarin iedereen zijn verantwoordelijkheid móet nemen. Mensen kunnen er gewoon hun tas achterlaten, zonder bang te hoeven zijn dat-ie gestolen wordt. Je hebt daar een gedeelde verantwoordelijkheid, dus ook om in te grijpen."

En wat gebeurt er als iemand daar de regels aan zijn laars lapt?
"We zorgen er samen voor dat dat niet gebeurt. Het is een soort lakmoestest voor onze samenleving. Spannend of het lukt om dit voor elkaar te krijgen."

De gebeurtenissen in Play zijn van een afstand gefilmd, in een breed kader. Waarom?
"Ik wil dat het publiek actief kijkt, erbij nadenkt. Ik kauw niet voor hoe ze ernaar moeten kijken en welk moreel standpunt ze moeten innemen. Met deze manier van filmen stuur ik kijkers zo weinig mogelijk. Door de distantie waarmee ik gefilmd heb verplaats je je als kijker onwillekeurig in een ooggetuige en stel je jezelf de vraag: moet ik iets ondernemen of niet?"

Dit festival presenteer je een nieuw project op CineMart waarvoor je nog financiers zoekt. Kun je daar meer over vertellen?
"Het heet Tourist. Eén van mijn doelen is om er de spectaculairste sneeuwlawine-scène uit de filmgeschiedenis in te stoppen. Het zijn deze keer rijke mensen die ik te grazen neem. Het gaat over een gezin op wintersport in de Franse Alpen. Op de tweede dag zitten ze op een terras van een restaurant, hoog in de bergen, als ze in de verte een lawine zien. Een fantastisch gezicht. De lawine wordt steeds groter, verdwijnt achter de bergrug en komt een paar seconden later weer tevoorschijn. Dat zijn drie seconden waarin de sfeer omslaat van vrolijk en opgewonden naar blinde paniek. Terwijl het witte gevaar nadert, zien we hoe de man van het gezin wegrent van de tafel, terwijl de vrouw probeert de kinderen in veiligheid te brengen en ‘Thomas! Thomas!’ roept. Even later blijkt dat er alleen een grote witte wolk van stuifsneeuw was en de lawine honderd meter verderop gestopt is. Het is weer een prachtige dag en alles wordt weer normaal. Maar er is nu iets grondig veranderd in gezinsverhoudingen. In de week die ze daar doorbrengen, moeten ze de oude balans zien te herstellen. Eén van de inspiratiebronnen was het gegeven dat er bij mensen die gegijzeld zijn, achteraf veel echtscheidingen voorkomen. Dat komt doordat ze in zo’n situatie een kant van hun partner te zien krijgen waarmee ze niet kunnen leven. Overlevenden van catastrofes worden vaak uitgeroepen tot helden, maar als je ze op televisie ziet, zie je in hun ogen dat ze weten wat er voor nodig is om te overleven: je moet over anderen heenstappen, andere mensen opzij duwen. Daar moet je mee leren leven."

Play - Ruben Östlund
Wo 1 14:15 Schouwburg Grote Zaal, za 4 22:30 Pathé 4

Door: Sietse Meijer


Facebook Twitter YouTube Pinterest Instagram Google Plus