Is het eigenlijk niet beschamend? We maken onderdeel uit van de Europese Unie, maar kennen veel van de aangesloten landen nauwelijks. Daar brengt het IFFR wat Finland betreft verandering in, met een Signals-eerbetoon aan Peter von Bagh.
Cinefielen over de hele wereld beschouwen Peter von Bagh als een van de meest kundige en gepassioneerde filmcritici en -historici van deze tijd. Buiten zijn eigen landsgrenzen weten echter maar weinig mensen dat hij ook geweldige documentaires maakt over de geschiedenis van Finland. Juist op dat gebied kunnen we ook een hoop van Von Bagh leren. Dat gezegd hebbende: er is geen onderdeel van de populaire Finse cultuur dat internationaal minder bestudeerd is, laat staan gewaardeerd wordt, dan de cinema. Vanzelfsprekend kent vrijwel iedereen Aki Kaurismäki, wiens laatste film
Le Havre tot de hoogtepunten van het IFFR 2012 behoort. In de tijd dat Von Bagh research deed in het Finse Filmarchief, was hij zelfs een soort mentor voor deze regisseur. Kaurismäki vroeg zijn leermeester regelmatig om zijn werk te bekijken en kreeg vervolgens de nodige adviezen. Maar welke andere Finse regisseurs kennen we eigenlijk?
Verkeerde vraag. De juiste vraag is: wie zouden we móeten kennen? Als we Von Bagh mogen geloven, houden we pas écht van cinema als we het werk van Mikko Niskanen weten te waarderen. Aan deze filmmaker wijdde Von Bagh zijn grootste filmessay,
The Story of Mikko Niskanen (2010). Zoals veel Finnen is Van Bagh geobsedeerd door het meer dan vijf uur durende magnum opus van deze regisseur:
Eight Deadly Shots uit 1972. Met trots presenteert het IFFR dit jaar de internationale première van de oorspronkelijke versie van deze film. Een heel bijzondere kans: dit Zola-eske monument over de mentale neergang van een arme boer wordt maar zeer zelden vertoond. In feite vormt filmgeschiedenis de basis voor Von Baghs werk als regisseur. Hij laat zijn – en het is echt zijn – kijk op de geschiedenis van zijn vaderland meestal zien aan de hand van fragmenten van zowel Finse filmklassiekers als popmuziek. Een voorbeeld hiervan is
The Year 1939, een documentaire die Von Bagh in 1993 maakte. Om het jaar 1939 te verbeelden, gebruikte hij beelden van een zingende Ansa Ikonen en Tauno Palo, de sterren uit Yrjö Norta’s film
SF-Paraati uit 1939. Ook heeft hij archiefbeelden uit het bioscoopjournaal gebruikt. De beelden laten een land zien dat zich opmaakt voor de langverwachte Olympische Zomerspelen én voor een oorlog. Tegelijkertijd viert het land het feit dat Frans Eemil Sillanpää de eerste Finse Nobelprijswinnaar in de literatuur is geworden. The Year 1939 laat zien wat Finland hoopte en vreesde te zijn in het meest troebele moment van zijn geschiedenis. De film laat niet alleen zien wat men toen voelde, maar ook wat die gevoelens voor de huidige tijd en in de toekomst voor Finland kunnen betekenen. Het Finland dat Von Bagh in herinnering brengt is het Finland waarnaar hij op zoek is.
Een bijzonderheid van de Finse cultuur waar u direct verliefd op zult worden dankzij een film van Von Bagh, is de lokale tango – jazeker, Finland is na Argentinië het grootste tangoland! Mocht u ooit gelegenheid hebben in beide landen vrijdagnachten door te brengen, dan zult u meer tango aantreffen tussen de Finse plaatsen Hanko en Njuorggán dan tussen de Argentijnse plaatsen Ushuaia en Professor Salvador Mazza. Als het moest, zou zelfs de Finse heavymetalband Lordi in staat zijn om een gemiddelde tango te spelen. Dat moet ook wel: de Finse bevolking zou anders zeker neerkijken op de band. Het is de vraag of de Argentijnse rockband Divididos dat met net zoveel gemak zou doen. In de meeste films van Von Bagh vind je het weloverwogen ritme van de Finse tango terug.
Blue Sky - Journey Into the Land of Memories uit 1978 is een heuse lofzang op de Finse tango, waarbij een dansgelegenheid het centrum van het land wordt – van de wereld zelfs: alle menselijke drama’s spelen zich volledig af op de paar vierkante meter van de houten dansvloer.
Is Finland dus eigenlijk de wereld? Laten we het zo zeggen: het Finland dat Peter von Bagh ons laat beleven en waar hij ons keer op keer naar laat terugkeren, is het menselijk bestaan, met een zekere draai die al het verschil maakt. Dankzij Peter von Bagh willen wij de Finnen zijn die hij zoekt.
Olaf Möller is als gastprogrammeur verantwoordelijk voor het programma-onderdeel Signals: Peter von Bagh