Beeldend kunstenares Pilvi Takala won vorig jaar de prestigieuze Prix de Rome. In haar vernieuwende video-installaties gaat ze publiekelijk op zoek naar de ongeschreven wetten die gelden in verschillende sociale situaties. Hoe dienen we ons te gedragen in een warenhuis, attractiepark of op de werkvloer? Iedereen blijkt feilloos te weten hoe het hoort en afwijkend gedrag wringt vrijwel direct, zo bewijst de Finse Takala, die het sociologische experiment tot kunst verheven heeft. “Er bestaat kennelijk een logica die mensen vanzelfsprekend volgen.”
De meeste stagiairs rennen zich doorgaans de benen onder hun lijf vandaan om zich te bewijzen. ‘Johanna Takala’, een maand lang de marketingstagiair bij de Finse afdeling van accountancykantoor Deloitte, doet het tegenovergestelde: ze staart urenlang voor zich uit of staat de hele dag in de lift ‘om na te denken’. Dat roept vragen op. Er worden grapjes heen en weer gemaild en de verontwaardiging is alomtegenwoordig. Het is toch ongehoord dat iemand in de baas z’n tijd onaangepast gedrag vertoont en duidelijk zichtbaar niet aan het werk is? In de video-installatie The Trainee, een van de vijf videowerken die tijdens het festival te zien zijn op verschillende plekken in Rotterdam, ‘speelt’ beeldend kunstenares Pilvi Takala (1981, Helsinki) deze onwerkelijke nieuwe collega. De met verborgen camera opgenomen reacties, ongemakkelijke vragen en e-mails van nieuwsgierige en boze collega’s zijn echt. Van de driehonderd Deloitte-medewerkers wist bijna niemand dat Takala bezig was met een ‘sociologische interventie’.
Groepsdynamiek
Pilvi Takala noemt zowel Amsterdam als Istanboel haar thuis en werkt samen met haar man, die ook kunstenaar is, als een ‘reizend circus’ in verschillende landen. Ze is mateloos geïnteresseerd in sociale conventies. “Iedereen leert al vroeg hoe groepsdynamiek werkt. Ik ben nooit bang geweest om me een plek in een nieuwe groep eigen te maken. Sterker nog: ik ben nieuwsgieriger naar nieuwe situaties.” Tussen de verschillende video’s van haar installatie The Trainee, passend opgesteld in het corporate kantoorgebouw van Houthoff Buruma Advocaten en Notarissen, valt iemand als Takala uit de toon. Daar spreekt ze over haar fascinatie voor sociale structuren en over haar speelssubversieve acties, die verwarring zaaien. “Waarom gelden er bepaalde wetten in verschillende groepen? Hoe zijn we dat overeengekomen? Hoe weten we of iets hoort of niet? Waarom wordt iemand buitengesloten? Kortom: hoe gaan mensen met elkaar om?”
Penibele situatie
Het leeuwendeel van Takala’s nu al indrukwekkende cv bestaat uit video-installaties, waarin zij zelf te zien is als meer of minder storende factor in een intermenselijke situatie. Ze speelt als het ware een rol en plaatst zichzelf willens en wetens in een sociaal penibele setting, die messcherp aantoont hoe sterk onze ongeschreven regels gelden. Het is mentaal best zwaar. Takala, over haar ‘stageperiode’ voor The Trainee: “Ik zat soms urenlang stil en krabbelde alleen nu en dan een ‘idee’ op een notitieblok. Je voelt dat mensen het langzaam opmerken. Mensen beginnen je te negeren en wenden liever hun gezicht af dan er iets van te zeggen. Ik voelde een enorme druk om ‘normaal’ te doen en me te conformeren aan de rest. Maar al te graag wilde ik toegeven aan de neiging mijn mobiele telefoon te checken bijvoorbeeld, een sociaal volkomen geaccepteerd gebaar.” Dus zelfs als je een rol speelt en je jezelf daarmee bewust buiten de groep plaatst, is het lastig om als freak te boek te staan. Niets menselijks is deze kunstenaar vreemd. “Meestal zijn mijn interventies – ik noem het geen performances, omdat die term impliceert dat je een publiek hebt – van korte duur. Dan is het mentaal makkelijker om te experimenteren en in je rol te blijven.”
Makke schapen
De rollen die Takala speelt, zijn eerder protocollen dan uitgediepte personages. In de basis verandert ze niet werkelijk in een ander persoon. “Ik handel volgens bepaalde, vooraf bedachte uitgangspunten, grotendeels geïmproviseerd. Ik ga uit van een bepaalde logica waarmee mijn ‘personage’ in het leven staat. Per situatie, locatie en groep gelden andere regels, dus ook andere manieren om die te breken. Hoe een interventie precies uit zal pakken, is moeilijk te voorspellen, want ik weet nooit helemaal hoe mensen op me zullen reageren.” Soms komt Takala echter wel een eind met vooronderzoek. Voor The Real Snow White reisde ze, verkleed als Sneeuwwitje, af naar Disneyland. Eerst bezocht ze het attractiepark als zichzelf, sprak met Disney-fans en medewerkers en las veel achtergrondinformatie. De toegang tot Disneyland werd Takala geweigerd. “Ik wist door dat vooronderzoek al zeker dat ze me niet zouden toelaten. Maar ik wist niet hoe ze me dat zouden gaan uítleggen. Of ze me met een gratis cola zouden wegsturen of me zouden zouden opsluiten in een of andere ruimte achteraf.” Interessant aan het experiment in Disneyland, vindt Takala, was het merkwaardige confl ict dat ontstond. Het toegestroomde publiek wilde Sneeuwwitje zien, maar sommige bezoekers wilden alleen de ‘echte Sneeuwwitje’ zien, terwijl dat anderen weer niet uitmaakte. “De ‘echte Sneeuwwitje’ is ook maar gewoon een meisje dat daar werkt,” zegt Takala. “Disneyland is een intrigerende plek. Het is er volslagen normaal dat je in belachelijk lange rijen moet wachten. Waarom accepteren we dat als makke schapen? Dat doen we toch ook niet in een publieke ruimte, of bij de supermarkt? Sterker nog: dan wordt je woedend. Kennelijk heerst er in het park een zekere controle waardoor we er ineens als hersenloze consumenten de daar geldende conventies onderschrijven. Zoals de aanname dat er maar één echte Sneeuwwitje op die plek dient te zijn. De ‘echte Sneeuwwitje’ is bovendien ook niet echt: dat is alleen het getekende Disneyfiguur.” Hoe het voor Takala afl iep in het Parijse pretpark is op het festival te zien, in een van haar
Among Others-installaties.
Ongeschreven wetten
Takala wil met haar werk niet alleen aantonen dat en hoe we ons als kuddedieren gedragen, maar onderzoekt ook of en in welke mate ongeschreven wetten op te rekken zijn. “Kunnen we tot nieuwe regels komen binnen allerlei dagelijkse afspraken waar we nauwelijks bij stilstaan?” Al tijdens haar studie besloot ze dat sociologie het uitgangspunt zou worden voor haar werk. Takala vertelt over een voorval dat ze meemaakte tijdens een uitwisselingsjaar op de kunstacademie in Glasgow, in 2004. De academie lag tegenover een dure kostschool. De in kostuum gestoken leerlingen negeerden en masse wat er aan de overkant van de straat gebeurde. “Het was alsof een onzichtbare muur de groepen scheidde. Heel fascinerend, hoe niet geïnteresseerd die mensen in hun groene schoolpakjes waren naar de overkant. Hoe werkt dat, vroeg ik me af. Nadat ik de hand had weten te leggen op zo’n uniform, ging ik verkleed aan de kostschoolkant van de straat lopen. Het kostuum was geen middel om in de school te komen of met de kinderen aan de praat te raken. Ik wilde alleen onderzoeken wat er gebeurde als je iets aan het ritueel verandert. Ik deed niets vreemds en pretendeerde niet er op school te zitten. Ik liep er alleen maar. Men zag wel direct dat ik daar niet hoorde, maar geen leerling vroeg me op de man af of ik daadwerkelijk bij hen op school zat. Later gebeurde er iets opmerkelijks: een docent zei tegen me dat ik een verkeerde sjaal om had. Toen ik hem vertelde dat ik niet bij hem op school zat en ik mijn sjaal dus kon dragen zoals ik wilde, zag ik paniek in zijn ogen. Hij wist niet hoe hij moest reageren: ik viel niet onder zijn autoriteit.” Dit eerste experiment stond aan de basis van haar andere werk, al kwam er in 2004 nog geen verborgen camera aan te pas. Haar bevindingen publiceerde ze in Event on Garnethill, een soort dagboek naar aanleiding van haar performance.
Flexibele kunst
Inmiddels heeft de Finse kunstenares al veel licht provocatieve acties op video staan. Veel van Takala’s video’s zijn opgenomen in collecties van internationale musea, andere zijn aangekocht door galeries. Eervolle bekroningen zoals de Prix de Rome, de prestigieuze Nederlandse aanmoedigingsprijs voor jonge kunstenaars en architecten, die ze in 2011 won, maken haar erg gelukkig. “Je werk wordt gerespecteerd en daardoor bekender, laagdrempeliger. Dat is fijn, want hoe je het ook wendt of keert: het museum- en galeriecircuit is relatief klein. In Finland stappen gemiddeld twee mensen per dag een ‘white box’ binnen. Daarom laat ik mijn werk zien op dit festival, waar filmfreaks het kunnen bekijken. Weliswaar is ook dat een relatief kleine groep, maar ik bereik hier in ieder geval weer een nieuw publiek. Dat geldt ook voor de plek van de trainee-installatie, bij de receptie van een kantorengebouw. Mijn kunst past daar goed: het is fl exibel genoeg om op minder vanzelfsprekende plekken te vertonen en bovendien is het heel toegankelijk.”
Door: Maricke Nieuwdorp
Among Others – Pilvi Takala (Signals: For Real)
Vertrekpunt voor deze vijf installaties is Reality Check, Schouwburgplein 54