Lucas Belvaux verfilmde Didier Decoins roman Est-ce ainsi que les femmes meurent?, die op zijn beurt gebaseerd is op de waargebeurde moord op Kitty Genovese, in het New York van 1964. Belvaux verplaatste het verhaal naar hedendaags Le Havre, maar het uitgangspunt is hetzelfde: 38 getuigen zien en horen de brute moord op een jonge vrouw, maar grijpen niet in. “Het politieverhaal interesseerde me niet; het ging mij om de morele kwestie.”
Waarom wilde u dit boek verfilmen?
“Toen we klaar waren met
Rapt (een ontvoeringsdrama –red), overhandigde hoofdrolspeler Yvan Attal me het boek, met de mededeling dat hij de rechten al op zak had. Omdat hij graag deze rol wilde spelen. Hij is ook producent van de film.”
Wat greep u aan in het verhaal?
“Het raakt aan vele thema’s die me interesseren: individuele verantwoordelijkheid, gerechtigheid, angst. Volgens mij is de mens als hij geconfronteerd wordt met die kwesties het meest menselijk. Ik ben niet religieus, dus mijn uitgangspunt is dat de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor mijn handelen ligt bij mijzelf.”
Het boek is gebaseerd op ware gebeurtenissen, die in 1964 in New York plaatsvonden. Waarom verplaatste u het verhaal naar hedendaags Frankrijk?
“Daar heb ik verschillende redenen voor. Ten eerste is het voor mij haalbaarder om een film te maken in Frankrijk dan in Amerika. Dat is puur praktisch. Bovendien had ik, als ik het ware verhaal had verfilmd, vastgezeten aan wat daar is gebeurd. Maar het belangrijkste was een element van spanning, dat voortkomt uit een fundamenteel verschil tussen het Amerikaanse en het Franse recht. In Frankrijk bestaat, net als in Nederland volgens mij, een wet die het strafbaar maakt om niet in te grijpen als je getuige bent van een strafbaar feit. De 38 getuigen die bij de echte zaak zwegen, konden later alsnog zeggen wat ze gezien hadden, zonder gevolgen. In Frankrijk hadden ze dan een probleem gehad.”
U plaatste het verhaal heel bewust in Le Havre. Waarom die stad?
“Heel simpel: omdat het een haven is. Een deur naar de wereld – een deur waardoor je aankomt maar ook vertrekt. Omdat het aan zee ligt, heeft het een heel bijzonder licht. Het licht in Normandië heeft sowieso een heel specifieke kwaliteit, bijna impressionistisch. Bovendien bestaan er in zo’n haven specifieke beroepen als dat van de havenloods. Die mensen werken op onregelmatige tijden en dragen enorme verantwoordelijkheden. En ik vond dat de film een gestileerd uiterlijk nodig had. Le Havre is, net als Rotterdam, gebombardeerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de jaren vijftig is het opnieuw opgebouwd, onder leiding van de architect Auguste Perret, in een heel specifieke stijl. Net als Rotterdam is het zeer urbanistisch, maar minder diffuus – de stad ziet eruit als een film van Fritz Lang.”
De haven wordt geïntroduceerd in de sfeervolle openingsbeelden van een immens containerschip.
“Inderdaad. In de eerste versie van het scenario werd de moordenaar in beeld gebracht: hij kwam ‘s avonds aan op een vrachtschip en vertrok na de moord weer. Ik wilde de moordenaar niet zo letterlijk laten zien, het abstracter houden. Dat schip staat dus symbool voor de dood – zoals in Nosferatu de pest per schip arriveert.”
De muziek van de Belgische jazz-contrabassist en componist Arne Van Dongen levert een belangrijke bijdrage aan de sfeer, zeker in die openingsscène. Hoe kwam u met hem in contact?
“Arne maakte al soundtracks voor theater en dansvoorstellingen, maar nog niet voor film. Tot nu toe werkte ik samen met een Italiaanse componist die in Frankrijk woont, Riccardo Del Fra, maar omdat
38 témoins een Frans/Belgische coproductie is, moest ik een substantieel aantal Belgische medewerkers hebben. Dus ik heb simpelweg audities gehouden. Arne sprong eruit omdat hij zowel de klassieke, melodische jazz beheerst als elektronische muziek maakt. Voor 38 témoins heeft hij bijvoorbeeld veel gewerkt met opnames van de geluiden van de haven. Alle muziek die je in de openingsscène hoort, is volledig opgebouwd uit vervormde havengeluiden.”
De openbare aanklager zegt op een gegeven moment dat dit zwijgen onbegrijpelijk is en nooit begrepen zal kunnen worden. Is de film een poging het alsnog te begrijpen?
“Nee. Voor mij is het principieel onbegrijpelijk dat de getuigen niets deden. Naar aanleiding van de echte zaak van Kitty Genovese is in Amerika uitvoerig psychologisch en sociologisch onderzoek gedaan en waarschijnlijk verklaren de uitkomsten daarvan een deel van wat er gebeurd is. Maar voor mij volstaat dat niet. Voor 38 zwijgende getuigen bestaan 38 verklaringen en voor elk daarvan is tien jaar psychoanalyse nog niet genoeg om het echt te begrijpen. Zoals je de moordenaar zelf ook nooit zal kunnen begrijpen.”
Hoe denkt u dat u zelf zou reageren, als u zoiets zou zien?
“Op zijn minst zou ik de telefoon hebben gepakt en uit het raam hebben geschreeuwd. Volgens mij is de natuurlijke impuls om in te grijpen, de meeste mensen zullen dat doen.” Maar dat dachten de 38 getuigen in de film misschien ook, voor het daadwerkelijk gebeurde. “Waarschijnlijk wel. Dus ik weet het niet. Wat ik weet, is dat ik in het verleden bij veel minder ernstige vergrijpen wél heb ingegrepen. Mijn zelfbeeld is heel belangrijk voor me, dus ik denk dat die interne druk doorslaggevend zou zijn. Zoals het voor de hoofdpersoon uiteindelijk ook zijn zelfbeeld is dat hem er toe drijft alsnog naar de politie te stappen.”
Het hoofdpersonage is zeer gesloten. Als kijker identificeer je je met de twee vrouwen: met zijn echtgenote en, in mindere mate, met de journaliste die achter de waarheid probeert te komen.
“Er is een groot verschil tussen Yvans personage Pierre en de twee vrouwen: hij weet wat er gebeurd is. Zij weten dat niet, net zomin als de kijkers het weten. Zoals Pierre in de film zegt: je kunt dit soort ingrijpende dingen pas begrijpen als je ze echt meemaakt. De film draait om dat verschil in perspectief, de diverse manieren waarop mensen naar de wereld kijken en navertellen wat ze zien. De hoofdpersoon biecht zijn vrouw heel precies op wat er is gebeurd – maar pas als zij slaapt.”
De kijker staat in de schoenen van Louise.
“Precies, de toeschouwer is een beetje zoals Louise, net zoals Louise in de film een toeschouwer is. Geleidelijk aan ontdekt zij de ware toedracht, net zoals de kijker dat doet. Maar er is één groot verschil tussen haar en de toeschouwer: zij is verliefd en ontkent daarom wat ze ontdekt. Ze wil de werkelijkheid niet onder ogen zien, tot ze er niet langer omheen kan.”
38 témoins – Lucas Belvaux
ma 30 13:00 Pathé 1, di 31 12:30 Pathé 2