Flashback naar IFFR 2011: op de dag dat het filmfestival in Rotterdam begint, trekken in Egypte de eerste demonstranten naar het Tahrirplein in Caïro en zullen er niet meer weg gaan. Natuurlijk hadden we al met verbazing naar de gebeurtenissen in Tunesië gekeken. Op 17 december 2010 had de 26-jarige Tunesische fruitverkoper Mohamed Bouazizi zichzelf uit protest in brand gestoken, wat leidde tot demonstraties en rellen tegen het al 23 jaar heersende regime van dictator Ben Ali. Binnen een maand gebeurde het ondenkbare: de dictator boog voor het volk en trad af.
Maar dat de gebeurtenissen zo'n vlucht zouden nemen, vermoedt op dat moment niemand. In de hele Arabische wereld ontstaan voor het eerst in decennia scheuren – grote en kleine. Dat slechts een paar weken later in Egypte Hosni Moebarak aftreedt; dat Saoedische vrouwen het verbod op autorijden negeren; dat in Syrië het volk in opstand komt; dat na een lange strijd in Libië het lichaam van Muammar Khadafi dagenlang in een koelcel zal liggen – begin februari 2011 is dat nog ondenkbaar.
En natuurlijk besteedt deze editie van het filmfestival aandacht aan de Arabische revoluties, hoe die ook zullen uitpakken. Filmmakers, zo toont het IFFR al decennia lang aan, brengen als eersten de misstanden in hun land naar buiten - openlijk dan wel verpakt in metaforen. Bovendien worden deze revoluties geschraagd en gevoed door bewegend beeld. Voor het eerst kan, dankzij de overal aanwezige camera's, een zo grote historische gebeurtenis bijna gelijktijdig en op straatniveau meebeleefd worden. Het bewegende beeld – grondstof van een filmfestival – speelt een essentiële rol.
In beeld, maar ook in daad zijn filmmakers betrokken. De Egyptische kunstenares Hala Elkoussy mailt waarom ze zonder iets te laten horen niet op kwam dagen bij de première van haar korte film Mount of Forgetfulness. 'I didn't make it to the screening because I was busy making revolution.' En zoals zij zijn er velen.
Power Cut Middle East wil dat bewegende beeld doorgronden door het binnenstebuiten te keren. Want wat zien we nou echt? Niet alleen op de bewegende beelden die de Arabische revoluties het afgelopen jaar naar de buurlanden brachten of nog verder de wereld in stuurden. Ook op de beelden die laten zien wat zich áchter de nieuwscamera’s afspeelt: de filmbeelden waarmee filmmakers al veel langer laten zien wat er onder de Arabische bevolkingen leeft. Want als één ding duidelijk wordt uit de films en installaties in Power Cut Middle East, dan is het dat er helemaal geen sprake is van een plotselinge Facebook- of Twitter-revolutie. De rol van de nieuwe sociale media was groot, die van de snelle verspreiding van nieuwsbeelden sowieso, maar grote groepen demonstranten hadden helemaal geen Facebook of Twitter. Bovendien: revoluties ontstaan niet uit slagzinnen van 140 tekens.
Het zijn dus revoluties met een langere aanloop, maar ook met een langere uitloop. Want lentes, ook Arabische, gaan voorbij; echte democratische omwentelingen kosten tijd. Het ongenoegen van mensen is niet zomaar verdwenen. Juist nu dient zich een complexe werkelijkheid aan waarin met argusogen naar de nieuwe machthebbers wordt gekeken. Power Cut Middle East bestrijkt niet de gehele Arabische wereld. Centraal staan twee landen: Syrië en Egypte. Syrië, omdat daar ondanks aanhoudende en massale demonstraties het regime als enige weigert in te zien dat er wat moet veranderen. Egypte, omdat daar de revolutie even voltooid leek toen het geweld plotseling weer oplaaide.
Visual Arts Festival Damascus in Exile
De Syrische film wordt vaak ‘het best bewaarde geheim’ van de Arabische cinema genoemd, ook al werd de nationale filmproductie tot voor kort volledig door de staat gefinancierd. Dat is niet te merken aan het werk van pioniers als Omar Amiralay, Mohamad Malas and Oussama Mohammad. Juist door de strenge censuur ontwikkelden filmmakers vaak een uiterst persoonlijke beeldtaal om toch kritisch te verhalen van sociale en politieke kwesties.
In 2010 vond de eerste editie plaats van het Damascus Visuals Arts Festival, met tentoonstellingen, filmvertoningen, multimediaperformances, lezingen en debatten, waarin de dialoog werd gezocht tussen de contemporaine visuele cultuur in het Midden-Oosten en andere delen van de wereld. De kans dat in 2012 een nieuwe editie van het festival in Damascus zal plaatsvinden, is klein. Daarom is het festival ditmaal ‘in ballingschap’ – bij het IFFR.
In Suspended Dreams zijn geëngageerde documentaires te zien van makers die op artistieke wijze de censuur wisten te omzeilen. Die censuur stimuleerde de ontwikkeling van een rijke visuele taal, vol metaforen en symbolen, die het hen mogelijk maakt toch pijnlijke kwesties aan te snijden. Vooral jonge makers: zij gebruiken sinds 2000 een eigenzinnige beeldenmix van fictie en documentaire. Hun films zijn samen te zien met de Syrische klassieker Dreams of a City van Mohamad Malas uit 1983, die veel jonge makers inspireerde om te zoeken naar die nieuwe, gecamoufleerde filmstijlen. Rond de ontwikkelingen binnen de Syrische cinema vindt een debat plaats onder de titel: The Road to Damascus.
Shifting Shores presenteert recent videowerk van Arabische kunstenaars, waarin geheugen, identiteit en transformatie sleutelconcepten zijn in individuele zoektochten naar de manier waarop historische achtergrond, collectief geheugen, en uitgezonden beelden en verhalen van invloed zijn op de voortdurend veranderende Arabische realiteit. Traditionele opvattingen worden ter discussie gesteld, nieuwe invalshoeken gepresenteerd – een uitdaging tot het heroverwegen van ideeën gebaseerd op de mediawerkelijkheid van vóór de Arabische revoluties. Het programma omvat tevens vier installaties die te zien zijn in het Ai Wei Wei Cafe / Power Cut Installations-gebouw aan de Karel Doormanstraat 278.
Egyptian Timelines
Vanaf het Tahrirplein in Caïro werden de afgelopen twaalf maanden veel beelden de wereld in geslingerd die r-e-v-o-l-u-t-i-e spelden. Maar het wezen van alle onrust en ontevredenheid, de werkelijke motieven van de demonstranten om op dat enorme plein te staan, zijn al te zien in films van vóór 25 januari 2011. Die sociaal-historische, visuele en culturele context is te vinden in het programma Egyptian Timelines. Ook zette een aantal filmmakers hun eigen film naast een andere Egyptische film, die hen inspireerde. Hun keuzefilms zijn films die in het buitenland vrijwel nooit te zien zijn.
Egyptian Timelines is een indrukwekkende waaier van stijlen en onderwerpen geworden. Van de dromerig-poëtische wandeling door de straten van Caïro, waarmee Hala Elkoussy in In Search of a City (in the Papers of Sein) het gehavende hart van de metropool voelbaar maakt, tot de verbijsterende alledaagsheid van de beul in Dina Hamza’s documentaire In/Out of the Room, die vertelt hoe hij honderden levens beëindigde. Van Abwab al khouf: el naddaha, een aflevering uit ’s werelds eerste Arabische horrorserie, tot een verkenning van de stilte in Emad Mahers Neon Lamp. Petr Lom laat in het ontnuchterende Back to the Square zien dat het systematische gebruik van geweld uit het tijdperk Mubarak onveranderd doorgaat. Een andere opvallende film is de tragedie The Three Disappearances of Soad Hosni over het gedroomde leven van de beroemde Egyptische actrice Soad Hosni. Deze montage van fragmenten (op VHS) uit Hosni’s films illustreert een opmerkelijke paradox: terwijl Arabische vrouwen in de ogen van de buitenwereld steeds moderner werden, verloren ze door conservatieve maatschappelijke stromingen steeds meer rechten. Behalve dat Egyptian Timelines films vertoont buiten de officiële Egyptische cinema, laat het ook een complexe alledaagse werkelijkheid zien die het oude regime liever binnenskamers hield. Verhalen over culturele onderdrukking, over een nationale identiteit die onder druk staat van internationalisering, over armoede, prostitutie en machtsmisbruik. Maar bovenal verhalen over de vergankelijkheid van de stad - een metafoor voor de culturele en economische neergang, de arena waarin alle frustraties samenkwamen.
Reading the Arab Image
Power Cut Middle East levert tijdens een debatavond met drie lezingen en performances direct commentaar op al die beelden. Wat betekent de alomtegenwoordigheid van het bewegende beeld? Hoe heeft dat invloed op het verloop van de gebeurtenissen? Zijn we hiermee in een constante wereldwijde loop van actie en reactie beland? Welke beelden vertrouwen we en welke niet? Sprekers zijn de Nederlandse journalist Ferry Biedermann, voormalig Midden-Oosten correspondent van de Volkskrant, die tegenwoordig publiceert in The National en Elsevier Magazine; de Libanese kunstenaar en musicus Raed Yassin, die een nieuwe performance uitvoert, en Jasmina Metwaly, kunstenaar, activist en een van de initiatiefnemers van Mosireen, een nieuw onafhankelijk collectief van filmmakers in Caïro, ontstaan op het Tahrirplein, dat tot doel heeft de revolutie vast te leggen, om de macht en emanciperende kracht van die beelden te gebruiken.
De Britse krant The Times riep de Tunesische fruitverkoper Mohamed Bouazizi uit tot de invloedrijkste persoon van 2011. Het Amerikaanse weekblad TIME koos niet voor een individu als 'Person of the Year 2011', maar voor 'de demonstrant' in het algemeen. Een wanhopig, dapper individu werd in de loop van een jaar een beweging, een onverschrokken massa. In beeld, in films, in kunstwerken, in de visuele cultuur konden we die massa al veel langer vorm zien krijgen - dat is wat Power Cut Middle East laat zien.